پژوهشگران اروپايى سرانجام بدين نتيجه رسيدند كه نهاية الارب در نيمه نخستين قرن يازده ميلادى (- 5 هجرى) ويا ميان سالهاى 1050 - 1000 تأليف شده است.

امّا «اوتاكر كليما» عقيده ديگرى ابراز داشت. وى نوشت: «احتمال مى رود كه كتاب نهاية الارب در سال 75 هجرى به وسيله شعبى وابن قرّيّه تصنيف شده واندكى بعد ابن مقفّع بخشهايى از سير الملوك، در أخبار شاهان ايرانى را، با اين اثر تلفيق كرده باشد» .

با وجود اينها، با مقايسه متن عربى وترجمه آن- كتاب تجارب الامم في تاريخ ملوك العرب والعجم- به نكاتى برمى خوريم كه هرگونه ترديد در اصالت وديرينگى كتاب را كنار مى زند وراستى انتساب آن را به قرن يكم هجرى وتأليف آن در روزگار عبد الملك را تأييد مى كند. «1»

با توجه به مطالب گفته شده مى توان به اين نتيجه رسيد كه كتاب نهاية الارب يكى از منابع مستقل تاريخ است وخواننده را با شمارى از داستانهاى تاريخى ايران باستان آشنا مى سازد.

متن اصلى كتاب «نهاية الارب في أخبار الفرس والعرب» به تصحيح استاد محمد تقى دانش پژوه كه اينك در اختيار علاقه مندان تاريخ وفرهنگ ايران قرار مى گيرد، سالها پيش از آنكه بيمارى جانگاه استاد را به بستر بيمارى بكشاند، بنا بود توسط «انجمن آثار ملى» به چاپ برسد. متأسفانه دگرگونيها وتغييرات مختلفى كه در ساختار اين انجمن پيش آمد، كار چاپ كتاب را به تعويق انداخت.

«انجمن آثار ومفاخر فرهنگى» اينك خوشحال است متن ويراسته واعراب گذارى شده اين اثر ارزنده را با كيفيتى مطلوب در معرض نظر خوانندگان قرار مى دهد.

گفتنى است كه نسخه خطى موجود در دانشگاه تهران نسخه اساس استاد محمّد تقى دانش پژوه در تصحيح اثر حاضر بوده است.

انجمن آثار ومفاخر فرهنگى

(1) - ر. ك به مقدمه كتاب تجارب الامم في أخبار ملوك العرب والعجم، تصحيح دكتر رضا انزابى نژاد ودكتر يحيى كلانترى، انتشارات دانشگاه فردوسى مشهد، شماره 142، صفحات 18 - 13.