،مقدمه، ص:23

مشهود و مسلم و يقينى است رها كند و به راه آخرت كه غير محسوس و ظنى است روى آورد؟ ابو حاتم در پاسخ اين اعتراض مى گويد كه در حكمت حكيم بهتر است كه با هدايت و ارشاد خود، بشر را به سوى غايت و كمال وجودى رهنمون شود، نه آن كه ايشان را مانند چهار پايان به حال خويش رها كند و ثواب و عقاب و آخرت و معاد از ايشان ساقط شود. پس نوع بشر به هيچ روى از تعليم و ارشاد انبياء بى نياز نيست و خداوند هرگز مردم را به امرى دشوار، كه همان راه يافتن به حقيقت از روى طبع است و جز براى عده قليلى ميسر نيست مكلف نمى كند.

آنچه پسر زكريا گفته است كه دين موجب وقوع جنگ و جدل و سبب بروز عداوت در ميان ملل مى شود بايد گفت، كه اين امر ناشى از آن نيست كه اصحاب شرايع در دين خود شك ورزيده باشند، بلكه در تمسك به شريعت مقيد بوده اند.

علت اختلاف ميان آنها اين است كه اعراض دنيا را بر آخرت برگزيده اند و با وجود آن كه به آخرت و ثواب و عقاب ايمان دارند، مرتكب قتل نفس، غصب اموال و سائر محرمات مى شوند، زيرا حب دنيا، حب زنان و فرزندان، حرص و طمع در اندوختن مال و غيره بر آنان غالب آمده است. پس گفتار پسر زكريا درست نيست. اين دين است كه موجب تزكيه نفس و اعتلاى روح و ايجاد نظم و ترتيب در درون و بيرون مى شود و كفر و الحاد است كه موجب تباهى و فتنه مى گردد. حتى پادشاهان، قوت و شوكت خود را از شريعت و دين يافته اند.

چون پسر زكريا در باب معجزات انبياء شك و ايراد كرده