اي بسا نا ورده استثنا بـگـفت

جان او با جان استثنا است جفت

و شك نيست كه آن حضرت صلي الله عليه وسلم به اكمل معني استثناء متصف بودند مع هذا مواخذه كرده شد ايشان را بر ترك استثناء و چند روز وحي نيامد و بعد از آن نازل شد:"ولا تقولن لشئ اني فاعلٌ ذلك غدًا الا ان يشاء الله [1] ".

و حضرت سليمان عليه السلام لا محاله به حقيقت استثناء متصف بودند مع هذا بر ترك لفظ استثناء مواخذه واقع شد، و حضرت موسي عليه الصلاة والسلام با آنهمه جلالت گفتند انا اعلم پس بر اين كلمه عتاب كرده شد، بالجمله ظواهر انبياء و ورثه ايشان مائل مي باشند به قصد الي الله بعد از آنكه از سير في الله و بالله همه فراغ حاصل كرده اند. و سرّ اين همه آنست كه سالك را بقا نمي دهند مگر بصورت اصل جبلت او پس انبياء ورثه ايشان در اصل جبلت به وضعي مخلوق مي شوند كه قوت ملكيه ايشان قوي تر باشد و قوت بهيميه ايشان با وجود قوت خود منصبغ به صبغ ملكيه و متأثر از وي بود به منزله ي شعله سراج كه بالطبع مائل به علو است و بعد از فناء صورتي كه ايشان را مي دهند همان ميل به علو و انصباغ قوت بهيميه به صبنع قوت ملكيه خواهد بود به خلاف غير ايشان، و همين است وجه جمع در اقوال مختلفه ائمه سلوك. خواجه نقشبند قدس سره به طريق تمثيل فرمودند.

موسي اندر درخت آتش ديد

سبز تر مي شد آن درخت از نار

شهوت و حرص مرد صاحبدل

اينچنين دان و اين چنين انگار

(1) - سوره ي کهف، آيات: 22- 23.