ذکر اين نکته لازم است که مراد ما از جدال در اينجا محاجه و گفتگويي است که به خصومت نيانجامد مگر اينکه جدال با ظالمان خصومت ناميده شود، زيرا جدال در اين صورت صورتي شايسته نخواهد داشت. و دعوتگر چنانچه مجبور به جدال باشد بايد جدالش به بهترين شيوه باشد.

و در توضيح علت مقيد بودن جدال به «بهترين شيوه» چيزي شبيه همان موردي که براي «موعظه حسنه» گفتيم، بايد گفته شود. شايستگي جدال در التزام به منطقي بودن آن و دوري از خشونت و چشمپوشي از مسايل کوچک به خاطر مسايل بزرگتر به منظور حفظ وقت و عزّت نفس و مردانگي است، که بايد آميخته باشد با نرمش و ملاطفت و دور باشد از درشتي و خشونت، و همچنانکه ابن عاشور ميگويد [1] : رد تکذيب دشمنان و ابطال قولشان به وسيله کلامي غير صريح و هدفدار نيز «جدال بالتي هي احسن» است.

مثل اين گفته خداي متعال: { (( (( (( (( أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (( (( } [سبأ: 24]

(اي پيغمبر! به مشرکان) بگو: قطعًا يا ما (مؤمنان) و يا شما (مشرکان) بر هدايت يا ضلالت آشکاري هستيم.

و مثل آيات: { (( (( (جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ(68) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (( (( } [الحج: 68 - 69]

و اگر آنها با تو به جدال برخيزند (و سخنان تو در دل آنها اثر نگذارد در پاسخ آنها) بگو خدا از اعمالي كه شما انجام ميدهيد آگاهتر است * و خداوند روز قيامت در ميان شما در آنچه اختلاف داشتيد داوري ميکند.

صفاتي که باعث حکمت ميشوند:

(1) . التحرير، 14/ 325 - 330.