بصيرت، علم و حکمت را با هم جمع ميکند و اين خصلت معلوم بوده تفصيل بيشتر نميطلبد و براي اين مهمّ توجه به سرگذشت بخاري - رحمه الله - در صحيحاش کافي است که اين گونه کتابش را آغاز ميکند: بابي در (مورد) علم قبل از گفتار و کردار [1] . و به اين فرموده خداوند استدلال ميورزد که: { (( (( (( (( (( أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ (( (( (( (( (( } [محمد: 19]

پس بدان که قطعًا هيچ معبودي بحق جز الله وجود ندارد و براي گناهان خود آمرزش بخواه ... .

بخاري - رحمه الله - بعد از ذکر آيه فرموده: خدا قبل از قول و عمل با علم آغاز کرده است.

و حسن بصري - رحمه الله - در همين مورد ميگويد: عمل کننده بدون آگاهي مثل رهروي است که راه را نميشناسد.

و در حِکَم [2] روايت شده: هر کسي به چيزي غير از اصل تمسک بجويد خوار و ذليل گشته، و هر کس راهي را بدون راهنما بپيمايد گم ميشود.

و علم همچنانکه در قرآن و سنّت و سيرة سلف صالح و درک اهل علم آمده فهم دقيق را در دو بُعد علمي و عملي شامل ميشود.

د - تواضع:

سرشت مردم به گونهاي است که تجاوز ديگران و يا تحقير شدن خود را بر نميتابند اگرچه در قالب حق و حقيقت بر آنان عرضه شود. بلکه استعلاء و خود بزرگ بيني علت اصلي کراهت از حق و حقيقت و نپذيرفتن آن ميباشد.

به همين دليل تواضع ثمرة معرفت خدا و نفس خويش است. خليفه اول حضرت ابوبکر - رضي الله عنه - ميفرمايد: هيچ يک از مسلمانان نبايد ديگري را تحقير نکند زيرا مسلمان کوچک ـ و پايين مقام ـ هم در نزد خداوند بزرگ و محترم ميباشد. و خداوند خطاب به پيغمبرش محمد - صلى الله عليه وآله وسلم - ميفرمايد: { (( (( (( (( (( نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ (( (( (( (( } [الکهف: 28]

(1) . سوره محمد: آيه 19.

(2) . مراد «حکمتهاي منقول» است. مترجم.