بنابراين، استواري در رأي و هدايت الهي به خير کثير منجر ميشود و از فروع اين خير پرهيز و دور ماندن از اشتباه و گمراهي است به ميزان فهم و به کارگيري حکمت، به اين معني که هرچه فهم درستتر و دقيقتري داشته باشيم و هر چه بيشتر آن را بکار بگيريم کمتر دچار اشتباه و گمراهي خواهيم شد. و چنانچه در مصائب و مشکلات مردم تتبع نمايي، خواهي ديد که عمدة آن به خاطر جهالت، گمراهي و سست رأي بودن است و برعکس منافع و برکاتي که مردم به آن دست يافتهاند نتيجه آگاهي و علم به حقايق ميباشد و چنانچه مردم حقيقت را آنگونه که هست دريابند از افتادن در سختي و شقاوت پرهيز ميکنند [1] .

از مجموع آنچه تاکنون گفتيم معلوم ميشود که حکمت يک کلمه عام بوده که هم شامل گفتاري است که منجر به بيداري نفوس و سفارش به نيکي است و هم شامل خبر دادن از تجربههاي خوشبختي و بدبختي و هم شامل کليات فراگير اصول آداب و رفتار و ... ميباشد.

بنابراين حکمت معرفتي است پاک و بري از شائبه اشتباه و بقاياي جهل و ناداني به هنگام تعليم و تهذيب مردمان و اصلاح رويکردهايشان.

حکمت اسم جامعي است براي هر گفتار و يا هر علمي که به صورت مستمر و تغييرناپذير اصلاح حال مردم و عقيده آنها را مراعات کند [2] .

استعمالات واژه «الحکمه» در قرآن:

کلمة حکمت در نصوص ديني بر مواردي اطلاق شده که معني سابق در آنها باشد:

يک جا مراد از آن کتب آسماني از جمله قرآن، انجيل و غيره است.

و جاي ديگر مراد از آن نبوت، هدايت، رشد، عدالت، علم، حلم و تفقه است [3] .

موعظه حسنه (به شيوه خوب) :

(1) . التنوير و التحرير، 3/ 64.

(2) . التنوير و التحرير، 3/ 60 - 63، 41/ 35.

(3) . لسان العرب، 12/ 140 - 142. المعجم الوسيط، 1/ 90. القاموس المحيط، 4/ 98.