و اين جمع در مصاحف همان است كه"اِنَّا لَه الْحَافِظُونَ [1] "بر وي منطبق شد و"إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ [2] "مبشر به اوست اول حركت در اين امر از صديق اكبر - رضي الله عنه - به التماس حضرت فاروق - رضي الله عنه - بحكم شرح صدري كه وي را به آن مخصوص ساخته بودند واقع شد بعد از آن فاروق اعظم سعيها بكار برد و در مواضع مشكله مباشر كشف شبه گشت و حمل كرد مردم را بر اخذ آن، بعد از آن ذي النورين - رضي الله عنه - نسخه ها نويسانيده در آفاق فرستاد و غير آن را محو ساخت بعد از آن ابي بن كعب و عبدالله بن مسعود و علي مرتضي و ابن عباس در اقراء آن سعي بليغ بكار بردند و اين قرآن مجموع در مصاحف متلو بر السنه كه الحال در مشرق و مغرب منتشر ست ثمره ي مساعي جميله ايشان است.

باز قرآن در بعض مواضع كه اجمال داشت اين بزرگواران آهسته آهسته به تقريبات شتي متصدي كشف آن اجمال گشتند بعد ايشان ابن عباس متوجه حل لغت قرآن شد و ذكر اسباب نزول نمود ديگران قدم بر قدم او رفتند تا آنكه تعدد نسخه ها بهم رسيد ثعلبي [3] و غير او آن همه را جمع ساخته تفسيرها تصنيف كردند.

(1) - سوره ي حجر، آيه: 9.

(2) - سوره ي قيامه، آيه: 17.