،مقدمه، ص:13

مشوشى مى كند، ولى خداوند بارى بر نفس رحمت مى آورد و آن را در نظام بخشيدن به عالم يارى مى كند. ابو حاتم مى پرسد كه حركت نفس براى ايجاد عالم چه نوع حركتى است آيا طبعى است يا قسرى و پسر زكريا در جواب مى گويد كه هيچ يك از اين دو گونه نيست، بلكه حركت خاصى است كه وى آن را به فطنت دريافته است و آن را حركت فلتيه (مانند خروج باد از شكم) مى نامد كه موجب سكون و راحتى انسان مى شود. حركتى كه با آن نفس عالم را ايجاد مى كند به اين حركت شباهت دارد.

آنگاه ابو حاتم مثالهاى ديگرى را كه پسر زكريا در مورد حركت نفس و تجبّل آن در عالم زده است تحليل و آنها را نقض مى كند.

در فصل اول از باب دوم، ابو حاتم برخى از ايرادات محمد بن زكريا را در مورد اديان نقل مى كند: اهل شرايع دين را به تقليد از رؤساى پذيرفته اند و مانع از بحث و نظر در اصول شده اند و اخبارى را روايت كرده اند كه حاكى از ترك نظر و تعمق در دين است چنان كه اخبار زير در منع تعمق و نظر روايت شده است: انّ الجدل في الدّين و المراء فيه كفر؛ من عرض دينه للقياس لم يزل الدّهر في التباس؛ لا تتفكّروا في اللّه و تفكّروا في خلقه؛ القدر سرّ اللّه فلا تخوضوا فيه؛ إيّاكم و التّعمق فانّ من كان قبلكم هلك بالتّعمق.

به علاوه اگر از اهل اديان، براى اثبات مدعا، طلب حجت و دليل شود، خشمگين مى شوند و ريختن خون او را مباح مى دانند.

ديگر آن كه دين بر اثر گذشت ايام و بر حسب إلف و عادت بوجود آمده است و ارباب دين بداشتن ريش هاى بلند بخود